เพราะเหตุไร “คนวัยชรา” ก็เลยไม่ทราบสึกคันภายหลังจากถูก “ยุงกัด”?

ในช่วงฤดูร้อนของญี่ปุ่น ถ้าเกิดไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็ชอบมียุงมากัดได้ง่าย แม้กระนั้นสิ่งที่น่าอัศจรรย์คือ คนแก่วัยเลยหกสิบกว่าปีเป็นจำนวนมากนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่รู้จักสึกคันแม้ว่าจะมียุงมากัดซ้ำแล้วซ้ำเล่า คนประเทศญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในเรื่องนี้และได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย พวกเรามารู้จักกลไกการเกิดอาการคันจากการถูกยุงกัด และหาคำตอบว่าทำไมคนแก่จำนวนมากไม่ค่อยรู้สึกคันหลังจากโดนยุงกัดกัน ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเหตุเพราะการถูกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนประเภทหนึ่งออกมาเพื่อเป็นการป้องกันไม่ให้เลือดแข็งทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ตาม ร่างกายคนเราจะสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิต้านทาน ซึ่งจะทำให้รอบๆที่โดนกัดเกิดการบวมแดงและคันขึ้นมา ถึงแม้ว่าในที่สุดอาการบวมจะหายไปแม้กระนั้นอาการคันยังคงอยู่จวบจนกระทั่งภูมิต้านทานจะทำให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนต่างวัยมีการสนองตอบต่อการถูกยุงกัดได้ยังไง
คนเรามีการสนองตอบของภูมิต้านทานต่อโปรตีนในยุงที่แตกต่างกันในแต่ละช่วงชีวิต ในเด็กทารก เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่รู้จักสึกคันหรือมีลักษณะบวมแดงรอบๆรอยแผลที่โดนกัด เหตุเพราะยังไม่มีปฏิกิริยาสนองตอบทางภูมิต้านทานของร่างกาย อย่างไรก็ตาม เมื่อถูกยุงกัดหลายหนเข้า ระบบภูมิต้านทานของร่างกายจะเบาๆถูกสร้างขึ้น จนเมื่อเข้าสู่วัยอนุบาลและประถมศึกษา เซลล์ภูมิต้านทานของร่างกายตัวอย่างเช่น T เซลล์ (T cells) และแมคโครฟาจ (Macrophage) จะจำโปรตีนในน้ำลายยุงและพวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด ก่อให้เกิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่รู้จักสึกคันขึ้นมาในทันทีทันใดหลังจากโดนยุงกัด แม้กระนั้นอาการคันจะเกิดขึ้นหลังโดนกัดเป็นเวลาหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิต้านทานจำพวกนี้ว่าปฏิกิริยาการประวิงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิต้านทานหลังจากยุงกัดที่เกิดในเด็กจำนวนมาก อาการบวมแดงและคันจะหายไปในช่วงเวลาหลายวันจนถึงอาทิตย์ อย่างไรก็ตาม มีสิ่งที่จำเป็นต้องระมัดระวังคือ ไม่สมควรให้เด็กถูกยุงกัดหลายครั้ง เนื่องจากอาจจะทำให้เกิดการแพ้น้ำลายยุงและทำให้เด็กมีลักษณะบวมคันและอักเสบที่ผิวหนังได้ ทั้งยังอาจจะทำให้กำเนิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกและถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิต้านทานต่อน้ำลายยุงจะเปลี่ยนไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินจำพวก E หรือ IgE ขึ้นมาต้านโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่ปะปนจะทำให้เกิดการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) และสารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วก่อให้เกิดอาการคันและบวมแดงขึ้นมาหลังจากโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันและบวมแดงจะบางเบาลงภายในช่วงระยะเวลาราวครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการตอบสนองของภูมิต้านทานต่อน้ำลายยุงจำพวกนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบรุนแรง (Immediated reaction) ทั้งนี้การตอบสนองแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นกับภูมิต้านทานของแต่ละคน ด้วยเหตุดังกล่าวยุงกัดเพียงแต่ครั้งเดียวก็นำมาซึ่งอาการบวมคันขึ้นมาโดยทันทีและบางทีก็อาจจะคันหลังจาก 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุราว 50-60 ปี และถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์และแมคโครฟาจจะเบาๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงและระบบภูมิต้านทานของร่างกายเริ่มไม่ค่อยสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การตอบสนองแบบ Delayed reaction จะเบาๆหายไป คงไว้แม้กระนั้นการตอบสนองแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมและคันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในช่วงระยะเวลาราว 30 นาที

ในคนแก่ที่อายุมากกว่า 60 ปี การตอบสนองภูมิต้านทานแบบ Immediated reaction จะเบาๆหายไป แม้กระนั้นร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกจำพวกขึ้นมาต้านน้ำลายยุงหมายถึง IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีประสิทธิภาพสูงสำหรับในการจับกับน้ำลายยุงและลดความร้ายแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการตอบสนองของภูมิต้านทานแบบ Immediated reaction จึงทำให้คนแก่ไม่มีอาการบวมและคันจากการถูกยุงกัดนั่นเอง

ถึงแม้ว่าเมื่ออายุมากขึ้นอาการบวมคันจากการถูกยุงกัดจะน้อยลงจนทำให้คนแก่ในญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะตอนหน้าร้อนได้อย่างไร้ไม่ค่อยสบายใจ แม้กระนั้นสำหรับชาวไทยไม่ว่าจะเป็นตอนๆไหนของชีวิตพวกเราก็ยังต้องระวังยุงอยู่เป็นประจำ เนื่องจากยุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกและมาลาเรีย

Leave a Reply

Your email address will not be published.